Nostalgische Nuchterheid

Hoe het ongewild bijna een ‘vroeger was alles beter’ verhaaltje werd

Nostalgische buien. Ze overvallen me de laatste weken vrijwel dagelijks. Zoals nu; ik pak een boek van mijn enige boekenplank (vanwege klein wonen is de e-reader mijn bibliotheek). De kleur van Henna geschreven door Esther Freud, de achterkleindochter van de bekende psychoanalyticus. Ik kocht het – zo goed als nieuw – exemplaar vorige zomer in een kringloopwinkel in Volendam. Blader er wat in en zie dat de eerste druk van juli 1994 is met als oorspronkelijke titel Hideous Kinky, later verfilmd (1998) met Kate Winslet als hippie-moeder van twee dochters in een aftands busje op weg van Londen naar Marokko, waar het verhaal zich afspeelt.

Denken aan vandaag

Mijn ogen blijven hangen bij het jaar van publicatie: 1994. Het jaar waarin ik in de grote stad Rotterdam ging wonen en me omringde met boeken als Inleiding in de rechtswetenschap en Historische ontwikkeling van het recht. De wereld die voor mijn voeten lag, het volle optimisme en vertrouwen wat toen zo vanzelfsprekend leek. Mijn vader die nog leefde en we samen bij de KPN-winkel een telefoon kochten, een rode, om de telefoonkabel mee aan te sluiten in mijn studentenkamer. In die jaren, tussen alle pret door, dacht ik vaak aan later, de toekomst. Zorgen onder jonge mensen over een ineenstortende wereld of klimaat waren er amper of niet, in ieder geval was het niet luid zichtbaar. Nu denk ik vooral aan vandaag, hoogstens een dag erna. Dat is niet uit een soort stoerheid over het gepredikte ‘leef in het nu’ en ‘het nu is alles wat we hebben’ (klopt wel) wat ik helemaal feilloos in de vingers zou hebben. Nee, het is meer omdat denken aan de toekomst een onbestemd gevoel geeft. En dus kijk ik meer achterom dan wellicht goed voor me is. Maar aan ‘vroeger was alles beter’ geklets, heb ik een broertje dood, alhoewel de muziek…dat klopt.

Kunstmatige leugens

Maar serieus: wie wordt nu blij van het vooruitblikken naar pakweg 2030 (bij leven en welzijn)? Met de wetenschap dat AI nog meer van het menselijk denken heeft overgenomen. Is dat vooruitgang? Nu zie je al dat er volop geschermd wordt met wat Grok of ChatGPT zegt en als tegenargument gebruikt wordt in een gesprek tussen mensen. Dan zou het wel waar zijn. Het schattige natuurfilmpje van een jaguarwelp in een kolkende rivier gered door een olifant: AI. Nep. Minder onschuldig: foto’s misbruikt voor propaganda-doeleinden: AI. Of de foto is een van de honger stervend kind in Jemen, een van de miljoenen kinderen in hongersnood, die al tien jaar lang aan de gang is vanwege de burgeroorlog in het land (nobody cares in the West), terwijl het nieuwsitem gaat over honger in Gaza. We zijn op het punt beland dat je niet meer weet of beelden en informatie waar zijn, maar wel – zodra je een smartphone hebt, 99% in het Westen dus – dagelijks heel wat informatie voorbij komt, waarmee het hoofd zich vult, voedt en vervuilt.

Burgerlijk geluksbeeld

Nostalgie betekent naast vertrouwen ook veiligheid. Zo had ik een oom – rust in vrede— die in zijn laatste jaren heimwee had naar de Nederlandse jaren ’50. De jaren waarin Nederland weer werd opgebouwd na de Tweede Wereldoorlog, waarvan de vele diepe wonden pas later erkend werden. Het waren ook de jaren, braaf en hardwerkend, waarin de maatschappij een duidelijke rol voor zowel de man als de vrouw kende. De vrouw als zorgzame moeder en echtgenote. Stress over kinderen die, tussen de bedrijven door, nog even snel gebracht moesten worden naar de opvang bestond toen nog niet. De vrouw was thuis en wachtte ’s avonds op haar man die voor het eten weer thuiskwam van zijn werk. Het burgerlijk geluksbeeld van de jaren ’50 vrouw, aan de buitenkant lachend en stralend, netjes gekapte haren, maar van binnen een langzame dood stervend, is nog nooit zo goed vertoond door Julianne Moore in de film The Hours (2002).

Alles emo

Leven in die beheerste jaren ’50 waarin emoties vooral voor jezelf gehouden moesten worden, is nu in de 21ste eeuw waar alles emo is en emo ademt amper voor te stellen. We hebben allemaal pijn en trauma’s en als je je eigenlijk best senang voelt, wordt je wel pijn door die of gene aangepraat. Ook daarom is het jaartal 1994 in de roman De kleur van Henna zowat magisch te noemen. Pijn kende ik nog niet. Trauma wist ik nog wel wat het betekende. De wereld aan mijn voeten. 1994. Rotterdam. Mijn vader leefde nog.

De rechtenfaculteit van de Erasmus Universiteit Rotterdam (EUR) heb ik in de jaren 90 als een vrij conservatieve, no-nonsense omgeving ervaren. Er waren aardig wat meiden met een Turkse of Marokkaanse achtergrond die Rechten studeerden. Niemand keek daar van op, waarom zou je? Het was de tijd vóór het politiek correcte denken. De tijd van de harde grappen. Tijdens de kennismakingsweek van de uni werden we getrakteerd op optredens van Hans Teeuwen en Theo Maarssen. Ik weet niet meer wat hij zoal zei op dat podium, maar ik kwam niet meer bij om Teeuwen, dat weet ik nog wel.

Praten als Femke

Zou Hans Teeuwen dit soort optredens voor nieuwe studenten nog doen? Waarschijnlijk een betere vraag is: zou Teeuwen überhaupt nog gevraagd worden door een Nederlandse universiteit? De man die net zo kan praten en kijken als de Amsterdamse burgemeester Femke Halsema, maar ook een Amsterdamse Marokkaan kan zijn die zich wil bekeren tot het Jodendom, want ‘Joden zijn winners’. De man die het in het Nederlandse cultuurwereldje altijd weer opneemt voor de in de steek gelaten Joodse medemens, bijvoorbeeld voor de Joods-Israëlische komiek Yohay Sponder, die geen enkel Amsterdams zaaltje kon vinden voor zijn optreden, want niemand daar wilde hem hebben.

Boeit niet

In 1994 was dat niet nodig. Mensen identificeerden zich niet met vlaggen en symbolen om henzelf en hun standpunten voor het voetlicht te brengen. Alle studenten waren welkom en veilig op de universiteit: Christen, Joods, Moslim, Katholiek, zwarte kousen kerk-gelovige, hoofddoek, Davidster, Latijns kruisje, gekleurde of niet-gekleurde huid, homo, hetero, VVD-corpsbal of linkse idealist. Ik geloof niet dat het iemand wat boeide. Het was een en al Rotterdamse nuchterheid. De stad van het niet lullen, maar poetsen. Hoe kan het ook anders.

Het was de tijd vóór de social media en voordat het world wide web onze leidraad werd. De jaren waarin je je tijd niet kon verspillen aan online-discussies met halve bekenden die nergens naartoe gaan.

Wegzweven in een bubbel

Nuchterheid die ik in Rotterdam leerde kennen, vind ik ook hier op Mallorca. Omdat Mallorca een aards eiland is. Er vinden agrarische activiteiten plaats, mensen bewerken de aarde, houden dieren, groeien voedsel. Er heerst een energie van Tierra – aarde – , de locals zijn meestal ook wat ‘boers’ en gesloten, ze kijken de kat uit de boom en als ze je vertrouwen, zit het helemaal goed. Het grillige zusje Ibiza is daarentegen een en al lucht en water, overweldigende emotie, en voordat je het weet, zweef je helemaal weg en is een roze bril het verraderlijke, maar o zo fijne glas waardoor je het leven voortaan ziet. De comfortabele bubbel nog groter dan waar dan ook. Voor een tijdje zweven is niets mis mee. Als je maar weer terugkeert naar goede en gezonde aarde onder je voeten.

Nuchtere Esther

In deze emotionele tijdsgeest, waarin we eigenlijk ook het liefst hetzelfde moeten voelen, of tenminste begrip moeten hebben voor andermans ongemak en pijn over van alles en nog wat, grijp ik onbewust steeds vaker naar nuchtere stemmen in de oververhitte media. De psychiater en auteur Esther van Fenema bijvoorbeeld. Ze is altijd vol rede en nuchterheid in de podcast X-factor met journalist Ton van Dijk. Niet dat ze als een koude kikker overkomt, verre van dat, maar ze spreekt heldere taal, weegt haar woorden altijd goed en vertelt geen onzin. Of de journalist Dieuwertje Kuijpers. De no-nonsense in haar intelligente artikelen straalt van haar zinnen af. Een verademing in verstikkende tijden.

Zie je, niet alles was beter vroeger.

Hideous Kinky Kate