Iemand heeft het gezicht van Anne Frank gewist van een muurschildering aan de A28 in Amersfoort. Haar ogen, neus en mond zijn zodanig overgeschilderd dat haar gezicht niet meer te zien is. Naast haar gezichtsloze portret staat onder meer nog steeds de tekst: “Ik weet wat ik wil. Ik heb een doel, ik heb een mening. Ik heb een geloof en liefde. Laat me mezelf zijn. Dan ben ik tevreden ~ Anne Frank.”

De maker van de muurschildering, kunstenaar Bas van Oudheusden, liet weten dat de verwijdering van haar gezicht “best netjes is gedaan en het voelt alsof er een boodschap achter zit.” Hij maakte de tekening na het lezen van Anne Franks  dagboek zestien jaar geleden. Het kunstwerk werd laatst nog door de gemeente opgeknapt, zodat Anne’s herinnering nooit zal vervagen.

Anonieme Daad

Niemand weet nog wie de dader is en wat de motieven waren, wat er in zijn of haar hoofd omging bij de daad ervan, dus we kunnen alleen maar raden wat hiervan de bedoeling is geweest. Met het risico dat er iets van een mysterie in de daad wordt gezien, een dieper liggende betekenis, iets filosofisch, zoals relatiepsycholoog Annette van Bolhuis in een column op de opiniesite Joop van BNNVARA probeerde te doen, terwijl het mogelijk een anti-semitische daad is van een ongelukkig persoon. Maar dat was het niet. Tot die conclusie komt de relatiepsycholoog zonder enige moeite. Ondanks dat Anne Franks nagedachtenis al vaker besmeurd is door groepen die menen een gelijkenis te zien tussen de huidige oorlog in Gaza die inmiddels tienduizenden slachtoffers heeft gebracht en de geoliede vernietigingsmachine van de jodenvervolging tijdens de Tweede Wereldoorlog. Het overschilderen van Anne Franks gezicht zou geen anti-semitische daad zijn, want daarvoor ‘ontbreekt de zichtbare agressie’. Maar geweld kan ook kalm en koelbloedig zijn. Gecalculeerd. Onderhuids. Antisemieten zijn niet altijd agressieve, ongeleide projectielen. Dat is inmiddels wel bewezen. Nogmaals: we weten het exacte motief niet.

Niet zomaar een kunstwerk

Is het dan nodig je te verdiepen in het hoofd van iemand die een kunstwerk beschadigt en hierin een achterliggende betekenis te zien? Niet zomaar een kunstwerk, maar een portret van een Duits – later statenloos – meisje in Nederland, verraden, weggevoerd en vermoord in een vernietigingskamp omdat ze Joods was. Het is niet alleen dit stralende tienermeisje, het is een beeld van de Nederlandse geschiedenis en inktzwarte bladzijdes hieruit, waarvan de wonden niet kunnen helen. Het lijkt er in ieder geval niet op dat deze anonieme daad hierin verlichting probeerde te bieden. Je verdiepen in de achterliggende motieven van een kunstwerk en de maker is heel logisch, maar is het dat ook nog bij opzettelijke beschadiging van een kunstwerk dat veel betekent heeft voor Nederlanders?

Verzet door te schrijven

Anne Frank wilde graag journaliste en schrijfster worden. ‘Als God me laat leven zal ik meer bereiken dan moeder ooit deed. Ik zal niet onbetekenend blijven,’ staat er nu naast haar gezichtsloze portret. Ze is gezichtsloos, maar niet zonder betekenis. Anne Frank staat sinds haar dagboekbrieven werden gepubliceerd en de hele wereld zijn over gegaan symbool voor alle joden die door de nazi’s doelbewust werden uitgebuit en vermoord in de vernietigingskampen. Ze pleegde verzet door te schrijven. Nimmer kon zij weten dat haar verhaal jaren later door miljoenen zou worden gelezen. Ook tachtig jaar nadat het land bevrijd werd van zijn onderdrukkers. Haar dagboekbrieven, geschreven in de periode van 12 juni 1942 tot 1 augustus 1944, altijd gericht aan haar fictieve vriendin Kitty, gaven haar betekenis in een van de meest duistere tijden uit onze geschiedenis. Ze gaven haar troost en kracht. Haar wens om niet onbetekenend te blijven kwam uit, maar niet de wens dat God haar mocht laten leven.

Woekerend antisemitisme

Met meer dan dertig miljoen verkochte exemplaren in ruim zestig landen in meer dan 75 talen is Het Achterhuis (1947) van Anne Frank het meest vertaalde Nederlandse boek. De nazi’s en landverraders probeerden haar bestaan en dat van haar familie en haar mensen uit te wissen. Dat dat niet volledig gelukt is, wordt tachtig jaar later door sommigen betreurd. Je leest het tegenwoordig met enige regelmaat in, vaak anonieme, commentaren op de sociale media: Hitler had zijn werk af moeten maken. In de sfeer van woekerend antisemitisme heeft de dader ervoor gekozen juist Anne Franks portret geen gezicht meer te geven.

Collectieve herinnering

De schrijfster Anne Frank en allen voor en met wie zij stond, is onuitwisbaar. Ze blijft, want ze behoort tot onze collectieve herinnering. Haar verhaal, en het is niet het enige uit die tijd, raakte mij als kind al diep. Ik was een jaar of twaalf toen ik haar dagboek Het Achterhuis kreeg van mijn vader, nadat ik met mijn ouders naar de plek ging waar zij zich met haar familie en huisgenoten meer dan twee jaar verborgen hield. We konden alleen maar stil zijn. Zo zijn vele miljoenen exemplaren van Het Achterhuis de wereld over gegaan. In stilte en bewondering voor de manier waarop dit jonge Joodse meisje haar perikelen, haar vrees, haar dromen en hoop zo treffend beschreef. Er zijn films en toneelvoorstellingen gemaakt van haar leven, tot aan de andere kant van de wereld, in Nieuw Zeeland, toe (mijn schoonvader speelde meneer Daan (echte naam: Hermann van Pels) van wie Anne onder de indruk was, maar met wie ze ook nog wel eens in de clinch lag; hij was de vader van de jonge Peter voor wie ze een ontluikende liefde voelde. De moeder van Peter werd gespeeld door de huidige partner van mijn schoonvader).

Verhalen zullen vervagen en pas ophouden met leven als niemand ze meer vertelt, niemand ze meer leest of herleest. Anne Frank stierf op vijftienjarige leeftijd van uitputting en vlektyfus in het concentratiekamp Bergen-Belsen in maart 1945, samen met haar zus Margot. Haar vader, Otto Frank, overleefde de Holocaust. Nieuwe verhalen over onderdrukking en vervolging zijn inmiddels geschreven. Niemand hoeft een verhaal te wissen om het andere te laten horen. Je hoeft geen ogen te ontnemen om het andere zichtbaar te maken.

‘Met schrijven word ik alles kwijt, mijn verdriet verdwijnt, mijn moed herleeft. Maar, en dat is de grote vraag, zal ik ooit nog iets groots kunnen schrijven, zal ik ooit een journaliste en schrijfster worden? Ik hoop het, o ik hoop het zo, want in schrijven kan ik alles vastleggen, mijn gedachten, mijn idealen en mijn fantasieën.’ Fragment uit Het Achterhuis, dagboekbrieven ~ Anne Frank

Beeld: Anne Frank Diary, St Nicholas Church, Kiel, Germany/Wikimedia Commons

Ook verschenen op Reporters Online

Con Amor,

Eva

Ps: Op Reporters Online onderaan het artikel kun je een kleine donatie doen als blijk van waardering. Met jouw donatie steun je tevens Reporters Online, onafhankelijke journalistiek, en het helpt mij om te blijven schrijven.