Tussen alle media-bombardementen aan oorlogsmisère op afstand komen ook berichten langs van mensen wier levens geëindigd zijn. Levens bijvoorbeeld van mensen die veel betekend hebben voor de kunst en wetenschap. In dit geval twee legendes: één op het gebied van de wetenschap en natuur, de ander in de wereld van film en kunst. Twee pioniers zijn niet meer. Dr. Jane Goodall en Robert Redford.
Zij, de stille wetenschapper die sprak met chimpansees. Hij, de verhalenverteller die luisterde naar de stilte tussen mensen. Beiden waren meer dan beroemdheden. Zij lieten zien wat menselijkheid betekent in verbinding met de wereld om hen heen. Zij zullen herinnerd worden niet alleen vanwege wat zij bereikten, maar vooral om wie zij waren: mensen met passie, visie en een gevoel van verantwoordelijkheid.
Jane Goodall, de stem van de stemlozen
In 1960 arriveerde een jonge vrouw aan de oever van het Tanganyika-meer, met niets meer dan een notitieboek, een verrekijker en een droom. Ze had geen diploma, geen titel, geen wetenschappelijke status. Alleen nieuwsgierigheid en een hart dat wilde begrijpen. In het woud van Gombe in Tanganyika (nu Tanzania) begon Jane Goodall te schrijven, elke avond bij het licht van een olielamp.
Ze schreef niet over cijfers of metingen, maar over individuen: over David Greybeard, de wijze oude chimpansee die haar als eerste durfde te vertrouwen; over Flo en Fifi, moeders en dochters met eigen karakters, persoonlijkheden en emoties.
De paleoantropoloog Louis Leakey koos haar specifiek voor het Gombe-project omdat ze ongeschoold was. Hij geloofde dat ze met een ‘open geest’ zou observeren in plaats van zich te laten beperken door wetenschappelijke dogma’s.
De wetenschappelijke wereld fronste. “Onwetenschappelijk,” zeiden ze. “Sentimenteel.” Maar Louis Leakey, haar mentor, wist beter. Juist omdat Jane niet gevangen zat in de regels van de wetenschap, kon ze zien wat anderen over het hoofd zagen: dat intelligentie, compassie en verdriet niet exclusief menselijk zijn.
Toen ze zag hoe een chimpansee een tak gebruikte om termieten te vangen, herschreef ze de definitie van menselijkheid. Toen ze hun rouw observeerde om een gestorven jong, herschreef ze het begrip van emotie. En toen ze hen namen gaf, in plaats van nummers, herschreef ze de grenzen van empathie.
“Only if we understand, can we care. Only if we care, we will help.”
Haar woorden werden een mantra voor velen.
Jane Goodall bracht de wetenschap dichter bij het hart en de mens dichter bij de natuur. Uit haar veldwerk groeide een levensmissie. Ze stichtte het Jane Goodall Institute, gaf duizenden lezingen, reisde tot op hoge leeftijd de wereld rond en richtte Roots & Shoots op, een jeugdbeweging die inmiddels in meer dan zestig landen jonge mensen verbindt in actie voor mens, dier en aarde.
Ze zei:
“We’re not intelligent. If we were, we wouldn’t destroy our only home.”
Volgens Goodall is het grootste gevaar voor onze toekomst apathie. In een wereld die vaak overweldigend aanvoelt, is apathie de makkelijke optie. Vasthouden aan actieve, betrokken, vastberaden hoop is veel moeilijker. Maar ze heeft laten zien dat hoop geen naïef optimisme is. Het is een handeling, elke dag weer.
“What you do makes a difference and you have to decide what kind of difference you want to make.”
Weinigen weten dat Goodall ooit een secretaresse was, met een droom groter dan haar omgeving kon bevatten en daarin gesteund werd door haar moeder. Louis Leakey koos Goodall niet ondanks, maar vanwege haar onbevangenheid. Wat zij de wereld gaf, was niet enkel kennis, maar een andere manier van zien, vanuit verwondering en niet vanuit overheersing.
Uit haar liefde voor dieren groeide een wijsheid die de wereld veranderde. Ze werd de stem van de natuur, zacht, maar volhardend. Ze was niet alleen wetenschapper maar werd een morele stem over hoe wij de aarde en haar bewoners moeten behandelen.
Jane Goodall toonde dat wetenschap niet kil hoeft te zijn, dat observatie gepaard kan gaan met empathie, dat één persoon met visie écht iets kan veranderen.
Tot haar laatste dag bleef ze vechten voor dat ene huis, ons gedeelde huis. Ze overleed op 1 oktober 2025, 91 jaar oud, terwijl ze deed wat ze altijd deed: spreken, inspireren, hopen.
Goodall laat niet alleen een enorme hoeveelheid wetenschappelijke kennis en natuur-activisme na, maar ook een erfenis van verhalen die verteld worden door middel van beelden en film en die generaties zullen blijven inspireren.
Robert Redford, de vertolker en schepper van verhalen
Aan de andere kant van de oceaan, in een ander veld, groeide Robert Redford uit tot symbool van artistieke vrijheid. De acteur, regisseur, producent en activist deelde de kracht van verhalen die tegen de stroom in durven te zwemmen. Hij geloofde dat kunst, net als natuur, niet bedoeld is om te bezitten, maar om te delen.
Tijdens een motorreis raakt Robert Redford geïnspireerd door de afgelegen ligging en de wildernis van Provo Canyon en de majestueuze berg Timpanogos (Utah). In 1961 kocht hij twee hectare grond en bouwde met eigen handen een cabin. Acht jaar later kocht Redford 5000 hectare in hetzelfde gebied en noemde het land Sundance, naar zijn rol in Butch Cassidy and the Sundance Kid dat zijn doorbraak betekende. Hij opende vervolgens het Sundance Mountain Resort voor publiek en wees het grootste deel van het land aan als natuurreservaat. Wat begon als een plek van afzondering, werd later een broedplaats van vernieuwing.
Redford was niet alleen een filmster, bekend van zijn rollen in onder meer de klassieker All the President’s Men (1976), waarin hij naast Dustin Hofman de journalist Bob Woodward van The Washington Post vertolkte die in de jaren zeventig het Watergate-schandaal van president Richard Nixon onthulde. Kettingrokende collega’s achter typemachines, rinkelende telefoons en een hoofdredacteur op hun lip, de film blijft ook vandaag een fascinerende inkijk bij de ouderwetse krant. Maar Redford wilde ook ruimte scheppen voor verhalen die nog geen stem hadden. Achter het filmicoon schuilde een kunstenaar die niet tevreden was met roem en wat dat voor anderen betekende.
Hij verzamelde een groep collega’s en vrienden in Sundance om te onderzoeken of er een instituut kon worden opgericht dat het belang van vakmanschap, het verhaal, de mens in de kunst en daarnaast het bedrijfsleven bij het maken van films samenbrengen. De bijeenkomst markeerde het begin van de non-profit organisatie Sundance Institute, dat hij in 1981 oprichtte met als doel talent van buiten het Hollywoodwereldje te ontdekken, onafhankelijke producties onder de aandacht te brengen en nieuwe artiesten te ondersteunen. Het Sundance Film Festival groeide uit tot het grootste festival voor onafhankelijke films in de Verenigde Staten waarin nieuwe stemmen en verrassende perspectieven gehoord worden.
Robert Redford bewees dat verhalen buiten de mainstream belangrijk zijn en dat mensen met middelen een platform kunnen scheppen waar anderen kunnen floreren.
“The art of storytelling is the art of humanity itself,” zei hij.
De films die hij regisseerde, waaronder Ordinary People, A River Runs Through It en The Horse Whisperer, ademen datzelfde geloof: dat de mens zichzelf vindt in kwetsbaarheid.
Robert Redford overleed op 16 september 2025, 89 jaar oud, in zijn huis in Utah in de bergen waar hij aan zijn dromen had gebouwd. Zijn leven ging niet over roem, het ging over vrijheid.
Goodall en Redford waren mensen die geloofden in de kracht van één mens die weigert onverschillig te blijven.
De een observeerde dieren om hen en onszelf te begrijpen. De ander vertelde en verbeeldde om de mens te herinneren. Het is het werk van een vrouw en het werk van een man die beiden probeerden om de wereld met zachtheid te doorgronden.
Wat blijft, is niet hun roem, maar hun voorbeeld: de stille overtuiging dat verandering begint met aandacht, voor een chimpansee, voor een rivier, voor een verhaal.
De bossen van Gombe Stream National Park fluisteren haar naam.
Thank you, Jane.
De bergen van Utah bewaren zijn echo.
It’s been a great pleasure, Robert.
~
Ook verschenen op Reporters Online.
Wil je mijn werk steunen? Dat kan op Reporters Online, onderaan het artikel, door een donatie te doen. Klik hier:
Veel dank voor je steun. Ik waardeer het enorm.
Con Amor,
Eva
☆evalunes 